विश्व अल्झायमर रोग दिवस २१ सप्टेंबर निमित्त विशेष लेखः- जाणून घेऊ या ‘अल्झायमर’ला

            विश्व अल्झायमर रोग दिवस प्रत्येक वर्षी दि.२१ सप्टेंबर या दिवशी साजरा केला जातो. या दिवशी ‘विसरण्याचा आजार’, या बाबत जागृकता व कलंक दूर करण्याच्या प्रयत्नाचा भाग म्हणून साजरा केला जातो. सामुहिक प्रयत्न, समुहोपचार, सकारात्मक जीवनशैली, हितकारी छंदांची जोपासना करुन या आजारापासून स्वतःअला दूर ठेवावे,असे आवाहन जिल्हा आरोग्य अधिकारी डॉ. अभय धानोरकर यांनी केले आहे.

या आजाराविषयी अधिक माहिती देणारा हा विशेष लेखः-

अल्झायमर रोग- हा मेंदू चा आजार आहे. हा मेंदूच्या पेशी हळूहळू नष्ट करतो आणि कालांतराने गंभीर होतो.अल्झायमर  रोग 'विसरण्याचा आजार'आहे. याचे नाव अलॉईस अल्झायमरवरून ठेवले आहे त्यानेच सर्वात आधी या रोगाचे विवरण केले. या आजाराच्या लक्षणात स्मरणशक्ती नष्ट होते. शिवाय, निर्णय घेण्यात असमर्थ असणे, बोलण्यास अडचण येणे आणि यामुळे सामाजिक आणि पारिवारिक समस्यांची गंभीर स्थिति होणे इत्यादी होते. रक्तदाब, मधुमेह, आधुनिक जीवनशैली आणि डोक्याला अनेकवेळा मार लागणे हे आहे. मार लागल्याने या आजाराचे प्रमाण वाढण्याची आशंका वाढते. ६० वर्षे वयाच्या जवळपास वय असणाऱ्या लोकांमध्ये या आजार उद्भवू शकतो.

कारणे- मेंदूतील प्रक्रिया लक्षणे प्रकट होण्यापूर्वी अनेक वर्षे आधी सुरू होते, जरी नेमके कारण माहित नसले तरीही. मेंदूचे वेगवेगळे भाग कालांतराने कमी होत जातात. मेमरी-संबंधित क्षेत्र बहुतेक वेळा वयानुसार प्रथम खराब होतात. स्मृती समस्यांऐवजी, सर्वात जुनी चिन्हे दृष्टी किंवा भाषेची समस्या असू शकतात.

‘अल्झायमर’चे परिणाम - हा आजार साधारणपणे ६५ वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या लोकांना होतो आणि वयानुसार अल्झायमरचा धोका वाढतो. तथापि, तरुण लोकांना देखील हा आजार होऊ शकतो, जरी हे दुर्मिळ आहे. अल्झायमर हा स्मृतिभ्रंशाचा सर्वात सामान्य प्रकार आहे, जो सर्व प्रकरणांपैकी ६०-८०% आहे. अल्झायमरसाठी कोणताही ज्ञात उपचार नाही, परंतु असे उपचार आहेत जे रोगाची लक्षणे व्यवस्थापित करण्यात मदत करू शकतात. या उपचारांमुळे अल्झायमर असलेल्या व्यक्ती आणि त्यांची काळजी घेणाऱ्यांसाठी जीवनाचा दर्जा सुधारण्यास मदत होऊ शकते.

अल्झायमर कसा टाळाल?- वयानुसार अल्झायमर होण्याचा धोका वाढतो. सबक्लिनिकल हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी रोग असलेल्या लोकांना स्मृतिभ्रंश आणि अल्झायमर विकसित होण्याचा धोका जास्त असतो. अल्झायमरच्या प्रतिबंधासाठी निरोगी जीवनशैली राखा, कारण शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिकरित्या आयुष्यभर व्यस्त असलेल्या व्यक्तींमध्ये स्मृतिभ्रंश किंवा अल्झायमरचे प्रमाण कमी असते.

लक्षणे- विचार करण्याची शक्ती हळूहळू कमी होत, पुढे नष्ट होते. हा रोग डिमेंशियाचे (विस्मरणरोगाचे) सामान्य रूप आहे. अलझायमर चा प्रभाव सामाजिक जीवनावर पडतो. स्मरणशक्ती समाप्त होणे– दिलेल्या सूचना लगेचच विसरून जाणे हे डीमेंशिया चा सर्वात सामान्य प्रारंभिक  लक्षण आहे.व्यक्ति बरेचदा विसरतो आणि नंतर त्याला कितीही केले तरी लक्षात राहत नाही. सामान्य कामकाज करण्यात अवघड- डीमेंशिया ने पीडित व्यक्ति दैनिक कामकाजातील योजना बनविणे आणि ते कार्यान्वित करणे त्याला नेहमीच जड जाते. बरेच व्यक्तींना तर जेवण बनवायला, टेलीफोन करायला किंवा एकादे खेळ खेळायला जड जाते. अल्जाइमर आजाराशी त्रस्त पेशंट साधारण शब्द किंवा असामान्य समानार्थक शब्द विसरायला लागतात. त्याची बोली किंवा लिखाण अस्पष्ट होत जाते. उदाहरणार्थ तो टूथब्रश विसरून जातो. अल्जाइमर चा पेशंट आपल्या शेजारी हरवुन जातो तो हे विसरून जातो की तो कुठे आहे? तेथे तो कसा आला आणि आता घरी कसे जायचे? अल्जाइमर चा पेशंट आपल्या शेजारी पण हरवतो, तो हे विसरून जातो की तो त्या ठिकाणी कुठुन आला आणि आता घरी कसे जायचे? अल्जाइमर चा पेशंट अव्यवस्थित कपड़े घालू शकतो गरमी मध्ये खूप कपड़े किंवा थंडीत एकदम कमी कपड़े घालतो. त्यांच्यात निर्णय घेण्याची क्षमता कमी असते.

प्रतिबंधात्मक उपाययोजनाः- धूम्रपान थांबवा,अल्कोहोलचे सेवन कमीत कमी ठेवा, निरोगी आणि संतुलित आहार ठेवा,नियमित व्यायाम करा,याव्यतिरिक्त, जे वृद्ध व्यक्ती व्यायाम करत नाहीत त्यांना स्मरणशक्ती किंवा विचार समस्या अनुभवण्याची अधिक शक्यता असते. जर तुम्ही नियमित शारीरिक हालचाली करत नसाल तर तुम्हाला स्मृतिभ्रंश, हृदयरोग, टाइप २ मधुमेह आणि जास्त वजन किंवा लठ्ठ असण्याची शक्यता वाढते. याशिवाय     वाचन,भाषा कौशल्य आत्मसात करणे,वाद्य वाजवणे,समूह क्रियाकलापांमध्ये गुंतणे,नवीन छंद किंवा प्रयत्न घेणे,व्यस्त सामाजिक जीवन चालू ठेवणे यासारख्या उपायांमुळे या मेंदू सक्रिय ठेवून अल्झायमरची शक्यता कमी होते.

प्रमुख कारणेः-

क्रॉनिक डिप्रेशन: सामाजिक, आव्हानात्मक आणि अर्थपूर्ण क्रियाकलापांमध्ये सहभागी होण्याची तुमची क्षमता खराब मूड, चिंता किंवा नैराश्यामुळे नकारात्मकरित्या प्रभावित होऊ शकते.

एकटेपणा: सामाजिकदृष्ट्या सक्रिय असणे महत्वाचे आहे, कारण तुमची संज्ञानात्मक क्षमता कमी होणार नाही.

बैठी जीवनशैली: शारीरिकदृष्ट्या सक्रिय राहण्यामुळे निरोगी आणि सक्रिय जीवन टिकवून ठेवण्यास मदत होते, त्यामुळे वयानुसार शरीर आणि मन तंदुरुस्त राहते.

डाऊन सिंड्रोम: ही स्थिती असलेल्या लोकांना अल्झायमर होण्याचा धोका वाढतो.

लोकांनी अधिकाधिक सकारात्मक जीवनशैली अवलंब करुन , योग्य आहार, व्यायाम यांचा अंगिकार करुन समुहांमध्ये राहून या आजारापासून दूर राहता येते व त्याची शक्यता कमी करता येते.

संकलनः- जिल्हा माहिती कार्यालय, छत्रपती संभाजीनगर