विशेष लेखः- क्रांतिसूर्य भगवान बिरसा मुंडा: जीवन, कार्य आणि विचार

 क्रांतिसूर्य भगवान बिरसा मुंडा: जीवन, कार्य आणि विचार

“ज्याच्या श्वासात मातृभूमीचा अभिमान, ज्याच्या विचारांत समाजाच्या मुक्तीचे स्वप्न आणि ज्याच्या संघर्षात जल, जंगल व जमिनीच्या रक्षणाचा निर्धार होता, असा महान क्रांतिकारक म्हणजे भगवान बिरसा मुंडा!”

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास म्हटला की आपल्या डोळ्यांसमोर अनेक महान क्रांतिकारकांची नावे उभी राहतात. परंतु या इतिहासाच्या पानांवर अनेकदा दुर्लक्षित राहिलेला एक तेजस्वी अध्याय म्हणजे आदिवासी समाजाच्या हक्कांसाठी ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध प्रखर संघर्ष उभारणारे क्रांतिवीर भगवान बिरसा मुंडा! अवघ्या पंचवीस वर्षांच्या अल्प आयुष्यात त्यांनी ज्या असामान्य धैर्याने, संघटनशक्तीने आणि सामाजिक जाणीवेने एका संपूर्ण समाजात स्वाभिमानाची ज्योत पेटवली, ती भारतीय इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी नोंदविण्यासारखी आहे.

भगवान बिरसा मुंडा हे केवळ एका जमातीचे नेते नव्हते, तर ते अन्यायाविरुद्ध लढणाऱ्या प्रत्येक शोषित, वंचित आणि उपेक्षित माणसाच्या संघर्षाचे प्रतीक होते. त्यांच्या जीवनाचा केंद्रबिंदू होता—आपली संस्कृती, आपली अस्मिता, आपले अस्तित्व आणि आपल्या पूर्वजांनी जपलेली जल, जंगल व जमीन!

१. बिरसा मुंडा यांचे जीवनचरित्र : सामान्य कुटुंबातून असामान्य नेतृत्वाचा उदय

क्रांतिवीर भगवान बिरसा मुंडा यांचा जन्म १५ नोव्हेंबर १८७५ रोजी तत्कालीन बिहार प्रांतातील छोटानागपूर परिसरातील उलीहातू या गावात झाला. हे गाव आज झारखंड राज्यातील खूंटी जिल्ह्यात आहे. त्यांचे वडील सुगना मुंडा आणि आई करमी हातू हे साधे कष्टकरी आदिवासी कुटुंबातील होते.

लहानपणापासूनच बिरसा यांचे जीवन संघर्षमय होते. गरिबी, सामाजिक विषमता, ब्रिटिश सत्तेचे अत्याचार, जमीनदारांचे शोषण आणि आदिवासी समाजाच्या पारंपरिक जीवनपद्धतीवर होणारे आघात त्यांनी जवळून अनुभवले. जंगलाशी नाते जोडून जगणाऱ्या आदिवासींचे जीवन त्यांच्या जमिनीशी, परंपरांशी आणि सामुदायिक व्यवस्थेशी एकरूप झालेले होते. मात्र ब्रिटिशांच्या महसूल धोरणांमुळे आणि जमीनविषयक हस्तक्षेपामुळे त्यांच्या पारंपरिक हक्कांवर गदा येऊ लागली.

बिरसा यांनी शिक्षण घेतले. चाईबासा परिसरातील मिशनरी शाळेतील शिक्षणाच्या काळात त्यांना समाजातील धार्मिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक घडामोडींची जाणीव झाली. शिक्षणामुळे त्यांच्या विचारांना व्यापक दिशा मिळाली. समाजातील अंधश्रद्धा, व्यसनाधीनता, अन्याय, शोषण आणि परावलंबित्व यांचे दुष्परिणाम त्यांनी ओळखले.

त्यांनी आदिवासी समाजात आत्मविश्वास, नैतिकता, एकता आणि स्वाभिमान जागविण्याचे कार्य सुरू केले. समाजसुधारक, आध्यात्मिक मार्गदर्शक आणि क्रांतिकारक नेता अशा विविध भूमिका त्यांनी समर्थपणे पार पाडल्या.

त्यांचे अनुयायी त्यांना प्रेमाने 'धरती आबा' अर्थात धरतीचे पिता म्हणून संबोधू लागले. त्यांच्या विचारांचा प्रभाव वाढत गेला आणि आदिवासी समाजात एका नव्या जागृतीची सुरुवात झाली.

२. उलगुलान : ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध आदिवासी समाजाचा महाआंदोलनात्मक एल्गार

बिरसा मुंडा यांच्या जीवनातील सर्वांत महत्त्वपूर्ण आणि ऐतिहासिक कार्य म्हणजे 'उलगुलान'!

उलगुलान या मुंडारी शब्दाचा अर्थ मोठी खळबळ, प्रचंड उलथापालथ किंवा महाविद्रोह असा होतो. १८९९ ते १९०० या काळात छोटानागपूर परिसरात ब्रिटिश राजवट, जमीनदार आणि शोषणकारी व्यवस्थेविरुद्ध उभारलेला हा संघर्ष भारतीय इतिहासातील महत्त्वपूर्ण आदिवासी उठाव ठरला.

त्या काळात ब्रिटिशांनी आदिवासींच्या पारंपरिक जमीनधारणेच्या व्यवस्थेत हस्तक्षेप केला होता. जमीनदार, सावकार, ठेकेदार आणि बाहेरून आलेल्या शोषक घटकांच्या माध्यमातून आदिवासींच्या जमिनी हिरावून घेण्याचे प्रकार वाढले होते. वेठबिगारी, अन्यायकारक कर, आर्थिक पिळवणूक आणि सामाजिक अपमान यामुळे आदिवासी समाज अस्वस्थ झाला होता.

बिरसा मुंडा यांनी या अन्यायाविरुद्ध समाजाला संघटित केले. त्यांनी आदिवासी बांधवांना आपल्या हक्कांसाठी एकत्र येण्याचे आवाहन केले. ब्रिटिशांची अन्यायकारक व्यवस्था नाकारून स्वशासन आणि पारंपरिक अधिकारांची पुनर्स्थापना करण्याचा विचार त्यांनी मांडला.

उलगुलानच्या माध्यमातून त्यांनी केवळ सत्तेविरुद्ध बंड पुकारले नाही, तर आदिवासी समाजाला आपल्या अस्तित्वाची जाणीव करून दिली. त्यांचे स्वप्न होते—शोषणमुक्त समाज, स्वाभिमानी जीवन आणि आदिवासींचे स्वतःच्या भूमीवर स्वतःचे अधिकार!

९ जानेवारी १९०० रोजी डोंबारी बुरू परिसरात ब्रिटिश सैन्याने आंदोलनकर्त्यांवर कठोर कारवाई केली. या संघर्षात अनेक आदिवासी बांधवांना प्राण गमवावे लागले. ब्रिटिश सत्तेने आंदोलन दडपण्याचा प्रयत्न केला; मात्र बिरसा मुंडा यांनी पेटवलेली स्वातंत्र्य आणि स्वाभिमानाची ठिणगी शमविणे शक्य झाले नाही.

३ मार्च १९०० रोजी ब्रिटिश पोलिसांनी त्यांना अटक केली. त्यानंतर ९ जून १९०० रोजी रांची कारागृहात त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यूसमयी त्यांचे वय अवघे २५ वर्षे होते.

एका तरुण क्रांतिकारकाचा देह संपला; मात्र त्यांचे विचार, संघर्ष आणि प्रेरणा आजही जिवंत आहेत.

३. जल, जंगल, जमीन : आदिवासी अस्तित्वाच्या संरक्षणासाठीचे ऐतिहासिक योगदान

भगवान बिरसा मुंडा यांच्या संपूर्ण संघर्षाचा आत्मा म्हणजे जल, जंगल आणि जमीन यांचे संरक्षण!

आदिवासी समाजासाठी जंगल हे केवळ लाकूड किंवा आर्थिक उत्पन्नाचे साधन नव्हते. जंगल म्हणजे त्यांचे जीवन, संस्कृती, परंपरा, औषधोपचार, अन्न, उपजीविका आणि आध्यात्मिक श्रद्धेचे केंद्र होते. जमीन म्हणजे केवळ मालमत्ता नव्हती, तर पूर्वजांचा वारसा आणि पुढील पिढ्यांच्या अस्तित्वाची हमी होती.

ब्रिटिशांच्या वनविषयक धोरणांनी, महसूल व्यवस्थेने आणि जमीनदारी पद्धतीने आदिवासींच्या पारंपरिक अधिकारांवर मोठे संकट निर्माण केले. पूर्वापार सामुदायिक पद्धतीने कसली जाणारी जमीन आणि वनसंपत्तीवरील अधिकार हिरावले जात होते.

मुंडा समाजात प्रचलित असलेल्या 'खुंटकट्टी' या पारंपरिक सामुदायिक जमीनधारणेच्या व्यवस्थेचे संरक्षण करणे हे बिरसा यांच्या आंदोलनातील महत्त्वाचे उद्दिष्ट होते.

त्यांनी आदिवासी समाजाला एक महत्त्वाचा संदेश दिला—आपली जमीन, आपले जंगल आणि आपले नैसर्गिक साधनसंपत्तीचे अधिकार गमावणे म्हणजे आपले अस्तित्वच धोक्यात घालणे!

आज आपण पर्यावरण संवर्धन, वनहक्क, जैवविविधता, नैसर्गिक संसाधनांचे जतन आणि शाश्वत विकास यांविषयी मोठ्या प्रमाणावर चर्चा करतो. परंतु या विचारांचे महत्त्व बिरसा मुंडा यांनी शंभराहून अधिक वर्षांपूर्वी आपल्या संघर्षातून अधोरेखित केले होते.

त्यांचा संघर्ष हा केवळ जमीन वाचविण्याचा नव्हता, तर निसर्गाशी असलेले माणसाचे नाते जपण्याचा होता.

४. भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामातील बिरसा मुंडा यांचे स्थान

भारतीय स्वातंत्र्यलढा हा केवळ काही निवडक नेत्यांचा किंवा काही विशिष्ट प्रदेशांचा इतिहास नाही. देशाच्या कानाकोपऱ्यातील असंख्य सामान्य नागरिकांनी, शेतकऱ्यांनी, आदिवासी बांधवांनी आणि क्रांतिकारकांनी ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध संघर्ष केला.

भगवान बिरसा मुंडा हे या व्यापक स्वातंत्र्यलढ्यातील एक महत्त्वाचे आदिवासी क्रांतिकारक होते.

१८५७ च्या स्वातंत्र्यसमरानंतर ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध विविध भागांत अनेक जनआंदोलने उभी राहिली. संथाळ विद्रोह, कोल उठाव, भील आंदोलन आणि मुंडा विद्रोह ही त्यातील काही महत्त्वाची उदाहरणे आहेत.

बिरसा मुंडा यांच्या नेतृत्वाखालील उलगुलानने ब्रिटिश साम्राज्याला आदिवासी समाजाच्या संघटित शक्तीची जाणीव करून दिली. हा संघर्ष ब्रिटिशांच्या राजकीय सत्तेविरुद्ध होता; त्याचबरोबर तो आर्थिक शोषण, जमीन हिरावून घेणे आणि सांस्कृतिक हस्तक्षेप यांच्याविरुद्धही होता.

या आंदोलनामुळे आदिवासींच्या पारंपरिक जमीनहक्कांचा प्रश्न प्रशासनाच्या केंद्रस्थानी आला. पुढील काळातील छोटानागपूर टेनन्सी कायदा, १९०८ यांसारख्या जमीनसंरक्षणविषयक कायदेशीर घडामोडींच्या व्यापक ऐतिहासिक पार्श्वभूमीत या संघर्षाचे महत्त्व लक्षात घ्यावे लागते.

बिरसा मुंडा यांचे योगदान लक्षात घेऊन भारत सरकारने त्यांच्या जयंतीचा दिवस म्हणजे १५ नोव्हेंबर हा दिवस 'जनजातीय गौरव दिवस' म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय २०२१ मध्ये घेतला. हा निर्णय म्हणजे भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील आदिवासी क्रांतिकारकांच्या योगदानाला मिळालेली राष्ट्रीय स्तरावरील मान्यता आहे.

आज भारतीय संसदेच्या मध्यवर्ती सभागृहात बिरसा मुंडा यांचे चित्र विराजमान असणे, ही त्यांच्या ऐतिहासिक योगदानाची आणि राष्ट्रीय सन्मानाची महत्त्वपूर्ण पावती आहे.

५. आजच्या काळात बिरसा मुंडा यांच्या विचारांची प्रासंगिकता

आज भारत प्रगती, विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि आधुनिक विकासाच्या दिशेने वाटचाल करीत आहे. मात्र या विकासाच्या प्रक्रियेत निसर्गाचे संवर्धन, आदिवासींचे अधिकार, सामाजिक समता आणि सांस्कृतिक अस्मिता यांची जपणूक होणे तितकेच आवश्यक आहे.

अशा परिस्थितीत बिरसा मुंडा यांचे विचार आजही तितकेच मार्गदर्शक आहेत.

१. जल, जंगल आणि जमिनीचे संवर्धन : विकासाच्या नावाखाली जंगलांचा नाश, जलस्रोतांचे प्रदूषण आणि जमिनीचे अनियंत्रित हस्तांतरण होऊ नये. नैसर्गिक संपत्तीचा उपयोग करताना स्थानिक समुदायांचे हक्क आणि पर्यावरणीय संतुलन जपले पाहिजे.

२. आदिवासी संस्कृती आणि अस्मितेचे रक्षण : प्रत्येक समाजाला आपली भाषा, संस्कृती, परंपरा, श्रद्धा आणि जीवनपद्धती जपण्याचा अधिकार आहे. आधुनिकतेचा स्वीकार करताना आपल्या सांस्कृतिक मुळांशी असलेले नाते तुटता कामा नये.

३. शिक्षण आणि सामाजिक जागृती : बिरसा मुंडा यांच्या जीवनातून शिक्षण, संघटन आणि जागृती यांचे महत्त्व स्पष्ट होते. आदिवासी आणि वंचित समाजातील प्रत्येक मुलापर्यंत दर्जेदार शिक्षण पोहोचणे ही काळाची गरज आहे.

४. अन्याय आणि शोषणाविरुद्ध संघर्ष : समाजातील कोणत्याही घटकावर अन्याय होत असेल, तर त्याविरुद्ध लोकशाही मार्गाने आवाज उठविणे हे प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे. अन्याय सहन न करणे आणि दुर्बलांच्या पाठीशी उभे राहणे हीच त्यांच्या विचारांना खरी आदरांजली ठरेल.

५. सामाजिक एकता आणि स्वाभिमान : समाजातील भेदभाव, व्यसनाधीनता, अंधश्रद्धा आणि परावलंबित्व दूर करून आत्मनिर्भर, सुसंस्कृत आणि एकजूट समाज निर्माण करणे हा त्यांच्या विचारांचा महत्त्वपूर्ण संदेश आहे.

आजच्या पिढीने बिरसा मुंडा यांना केवळ जयंती-पुण्यतिथीपुरते स्मरण न करता त्यांच्या विचारांचा प्रत्यक्ष जीवनात अंगीकार करणे आवश्यक आहे.

६. बिरसा मुंडा : व्यक्तिमत्त्व नव्हे, तर एका क्रांतीचा विचार !

भगवान बिरसा मुंडा यांचे व्यक्तिमत्त्व अनेक पैलूंनी समृद्ध होते. ते एकाच वेळी समाजसुधारक, आध्यात्मिक मार्गदर्शक, संघटक, स्वातंत्र्यसैनिक आणि अन्यायाविरुद्ध लढणारे क्रांतिकारक होते.

त्यांनी आपल्या समाजाला केवळ ब्रिटिशांविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा दिली नाही, तर स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीव करून दिली. समाजातील व्यसनाधीनता, अंधश्रद्धा, अनैतिकता आणि सामाजिक दुर्गुणांपासून दूर राहण्याचे आवाहन करून त्यांनी समाजाच्या अंतर्गत परिवर्तनालाही महत्त्व दिले.

त्यांच्या जीवनाचा सर्वांत मोठा संदेश असा आहे की, परिवर्तन घडविण्यासाठी केवळ परिस्थितीला दोष देऊन चालत नाही, तर समाजात जागृती निर्माण करावी लागते. लोकांना संघटित करावे लागते आणि आपल्या हक्कांसाठी निर्भयपणे उभे राहावे लागते.

बिरसा मुंडा यांचे जीवन आपल्याला शिकवते की, एखाद्या व्यक्तीचे आयुष्य किती मोठे आहे, यापेक्षा त्या व्यक्तीने आपल्या आयुष्यात समाजासाठी काय केले, हे अधिक महत्त्वाचे असते.

समारोप : देह संपला, विचार अमर झाले !

९ जून १९०० रोजी रांचीच्या कारागृहात भगवान बिरसा मुंडा यांची जीवनयात्रा संपली. परंतु त्यांच्या संघर्षाची गाथा कधीही संपली नाही. अवघ्या पंचवीस वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी जे कार्य केले, त्याची उंची अनेक दीर्घ आयुष्य जगलेल्या व्यक्तींच्या कार्यापेक्षाही मोठी आहे.

आज त्यांच्या जन्मभूमीपासून देशाच्या कानाकोपऱ्यापर्यंत त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते. १५ नोव्हेंबर हा त्यांचा जन्मदिवस देशभरात 'जनजातीय गौरव दिवस' म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस केवळ एका महान क्रांतिकारकाच्या स्मरणाचा दिवस नसून आदिवासी समाजाच्या इतिहासाचा, संघर्षाचा, संस्कृतीचा आणि अस्मितेचा गौरव करण्याचा दिवस आहे.

आज आपण त्यांच्या प्रतिमेला पुष्पहार अर्पण करतो, अभिवादन करतो; पण त्यापेक्षाही महत्त्वाचे म्हणजे त्यांच्या विचारांना आपल्या कृतीत उतरविणे आवश्यक आहे. निसर्गाचे रक्षण, दुर्बलांचे संरक्षण, अन्यायाविरुद्ध संघर्ष, शिक्षणाचा प्रसार आणि सामाजिक एकात्मता या मूल्यांचा स्वीकार करणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.

कारण बिरसा मुंडा यांचा संघर्ष हा केवळ इतिहासातील एक अध्याय नाही, तर वर्तमानाला दिशा देणारा आणि भविष्याला प्रेरणा देणारा विचार आहे.

जंगलाच्या कुशीत जन्मलेला हा महानायक अन्यायाच्या साम्राज्याला आव्हान देऊन गेला. त्याच्या हातातील शस्त्रापेक्षा त्याच्या मनातील स्वाभिमानाची ताकद मोठी होती. त्याचा देह संपला, पण त्याने पेटविलेली क्रांतीची मशाल आजही असंख्य हृदयांत तेवत आहे.

अशा या महान क्रांतिकारकाला, आदिवासी अस्मितेचे प्रणेते, जल-जंगल-जमिनीच्या हक्कांचे रक्षणकर्ते आणि भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील तेजस्वी पर्व असलेल्या क्रांतिवीर भगवान बिरसा मुंडा यांना विनम्र अभिवादन!

संदर्भः-

1. भारत सरकार, सांस्कृतिक मंत्रालय – भगवान बिरसा मुंडा यांची                                १५० वी जयंती.
2. राष्ट्रपती भवन –  भगवान बिरसा मुंडा : जनजातीय गौरव आणि               ऐतिहासिक योगदान.
3. भारत सरकार, प्रकाशन विभाग – Remembering Birsa Munda – A                                  Tribal Folk Hero and Freedom Fighter.
4. NCERT – Tribals, Dikus and the Vision of a Golden Age.
5. भारत सरकार, सांस्कृतिक मंत्रालय – Dictionary of Martyrs –                   बिरसा मुंडा आणि उलगुलानचा ऐतिहासिक संदर्भ.

लेखन: किशोर देशकर,

 संशोधन अधिकारी,अनुसूचित जमाती प्रमाणपत्र तपासणी समिती,  छत्रपती संभाजीनगर - २